2026(e)ko azaroaren 20(a), ostirala

Enobietako bailaratik

Powered by Wikiloc

 


Gizakiok paisaia askotan gure beharren arabera moldatu izan dugu, baina zer gertatzen da behar hori desagertzen denean? Maiz, naturari lapurtutakoa bere horretan uzten dugu galdutako paisaia lehengoratzeko ahaleginik egin gabe. Ibilbide erraz honetan, berriz, alderantzizko jarreraren adibide bakanetako bat ikusteko parada izango dugu, Donostiako udalak, Enobietako urtegiaren urpean geratutako lurren itxura berreskuratzeko ahalegin itzela hain zuzen ere. 

 

Ur beharrak derrigortuta, 1919. urtean Donostiako udalak Artikutzako finka erosi zuen bertako ur baliabideak ustiatzeko asmoz. 1950eko hamarkadan, berriz, Enobietako urtegia eraikitzen hasi ziren, baina arazo geologiko larrien ondorioz, ezin izan zuten hasieran proiektatuta zegoen neurrikoa egin. Horrela, laster urtegia txikia geratu, eta, 1975ean Añarbeko presa eraiki ondoren, Donostialdea guztia urez hornitzea lortu zen. Honen guztiaren ondorioz, 2018. urtean, udalak urtegia hustu eta deskatalogatzea erabaki zuen. 2019an erabat hustu eta gero, natura bere lana egiten hasi zen, tokiko landaretza eta fauna berreskuratzen.

 

Ibilaldiari Artikutzako auzoan emango diogu hasiera. Hona ibilgailuz iristeko, Donostiako udalaren baimena eskuratu behar da bertara joanda edo udalaren web-orriaren bidez. Olajaundi eta Ostatu Zaharra etxe ederrak atzen utzi, eta, Almandoz etxearen paretik aurrera egin ondoren, eskuinetik ateratzen den xenda hartuko dugu. Aldapa motza igo bezain pronto, urtegia zenaren hormatzarraren ondora igoko gara eta bertatik, urtegiaren uren azpian egondako lur eremua ikusi ahal izango dugu, egun Enobietako bailara izenez ezaguna.

 

SL-Na 121 bide balizatuaren seinale zuri eta berdeek erakutsiko digute jarraitu beharreko bide zuzena. Ataka txiki bat igaro eta berehala, Izura igotzen den bidea utzi, eta, ezkerretik zabaltzen den pista zabalean zehar, aurrera egingo dugu. Urtegia eraikitzeko ireki zuten harrobiaren ondora ailegatuko gara. Harrobiaren arrastoak apenas ikusten dira, naturak bere lekua berreskuratu du eta. Bide erosoak, urtegia urez elikatzen  zituen erreka desberdinen gainetik igarotzen da. Egazki, Usanbelarreta, Amekorrun, Gorriko, Marmol, Auntsazulo errekastoak Enobieta errekarekin batera, bailara ondoan biltzen dira denak eta gaur egun desagertua dagoen urtegia urez hornitzen zuten.

 

Pagolletara doan bidea eskuinera utzita, baso mota desberdinen artean marrazten den pistan barrena aurrera egingo dugu. Eskasera doan bidea alde batera utzi, langa igaro eta berehala, gain batean kokaturik dagoen Artikutzako aterpetxea ikusiko dugu. Hemendik urtegia izandakoaren hormatzarrera gerturatzeko aukera izango dugu. Aldapan behera jarraitu eta San Agustin ermitaren ondora jaitsiko gara. 

 

1919. urtean Donostiako udaletxeak lur hauek erosi eta 1947. eta 1960. urteen artean Enobietako urtegia altxatu zuen. Zenbait bizileku berritu eta beste batzuk eraiki ziren egun Artikutza herria edo auzoa izenez ezaguna dena sortu arte. Hauekin batera bideak berritzen dira batez ere Oiartzundik datorrena. Artikutzako antzinako burdinola izan zenaren inguruan eraiki ziren etxe batzuk: Olajaundi, Ostatu Zarra, Almandoz, Olazar eta Bekoetxe. Beste batzuk, berriz, beranduagokoak dira: San Agustin kapera, zentral elektriko txiki bat, barrakoiak, ikuztegia, zubiak, txaletak eta udaleko aterpea. Urtean behin, San Agustin egunaren inguruan, Orreagatik Artikutzara joaten ziren nagusiak, bertakoei errentak kobratzeko. Gaur egun, berriz, abuztuaren 28an, San Agustin egunean hain zuzen ere, Artikutzan jai giroa nagusitzen da. Egun horretan ateak zabaltzen dira nahi duenak bertara joateko, baimenik eskatu gabe. Urte osoko isiltasuna apurtzen da eta festa giroa nagusitzen da.


Olajaundi

Orreagako mugarria

Ostatu Zaharra

Ostatu Zaharra eta Olajaundi

Añorga ibaia

Almandoz
Udazken koloreak

Bidegurutzea

Pagadia

Argibide-taula

Naturari so

San Agustin ermita

Artikutza auzoa




2026(e)ko azaroaren 7(a), larunbata

Errekaidorra bidea

Powered by Wikiloc

 


Iratiko oihana Europako mendebaldeko pagadirik handi eta zaharrena dela esan ohi da. Basoak, 14.000 hektarea inguru hartzen ditu, eta Nafarroa Behera, Zuberoa eta Nafarroaren artean dago. Basoa, berez, bakarra da, baina zatirik handiena Nafarroako lurretan dago; Iparraldeko bi probintziei dagokien zatiak 2.300 hektarea baino ez ditu hartzen. Baso zati hau Mendibe, Lekunberri eta Larraineko udalerrietan dago. Denbora luzean bertara heltzeko modurik ez zegoenez, Iratin oso fauna eta flora aberatsak gorde izan dira. Hedaduraren % 90 pagoek hartzen dute, baina Iratin badira mendi pinuak, zumarrak eta izeiak ere.

 

Ibilaldi honetan, 2015eko azaroaren 20an deklaratu zuten Urbeltza Erreserba Naturalean ibiliko gara, eta  ibaiaren bazterretan gordetzen diren iraganeko lekuko isilak ezagutzeko parada izango dugu. Erreserbaren erregimen hidrologikoa iraunkorra da. Ibaiaren ibilgua pagadi-izeidien formazio batetik doa. Ur-lasterrak eta ur-jauziak putzuekin eta urmaelekin txandakatzen dira, bai eta ur-laster jarraituekin ere. Ibai Erreserba Naturala Orreaga eta Iratiko oihanaren arteko Kontserbazio Bereziko Eremuaren (KBE) barruan dago.

 

Iratiko Etxeak atzean utzi, eta, pista zabal batetik erraz egingo dugu aurrera. Ibaiaren ertzetik gertu marrazten den bide honetan (Errekaidorra izenez ezaguna), argibide-taula desberdinak ikusiko ditugu, eta, horietan guztietan, inguruko fauna, landareri, eraikin, jarduera, ustiapen eta bizimoduez informazio zehatza jaso ahal izango dugu. Kilometro eta erdi pasatxo ibili eta gero, El Cubo izeneko ur-jauzira jaitsiko gara. Garaiaren arabera ur-emaria asko aldatzen da, baina leku polita da. Bide nagusira itzulita, bide gorabeheratsuan erraz beteko dugu muga-hesiraino dagoen tartea. Zuberoako lurretan barneraturik, bidegurutze batera helduko gara, eta bertan, GR-12 eta GR T-9aren norabide desberdinak ikusiko ditugu. Zuberoako lurretan jarraituko dugu Errekaidorra errekaren ondora heldu arte, eta, hemen dagoen zubitik  Nafarroako lurretara itzuliko gara.

 

Ibilbide honi izena ematen dion Errekaidorra bidea, bi bailaren artean sendotuz joan diren loturen ikurra da. Irati bizitasun handiko lekua izan da orain gutxi arte, basoko baliabideei esker, batik bat. Hasteko, Iratiko basoetako egurra ustiatua izan da, besteak beste, mastak eta altzariak egiteko, beiraren industria hornitzeko eta etxebizitzak berotzeko. Gizakiak kudeatutako gunea da Irati, mitoen eta kondairen bizilekua, flora eta fauna oparokoa. Eta hain zuzen ere, Iratiren bizigarri diren jarduera horiek guztiak ikus daitezke Errekaidorra interpretazio bidean barrena, aire zabaleko museoan.

 

Nafarroako lurretan berriro sartuta, pista zabalera aterako gara, eta, bertatik pare bat kilometro bete eta gero, Urbeltza ibai aldera jaisten hasiko gara. Ibaiaren ondora heldu baino metro batzuk gorago, basoaren ustiapenerako erabili zuten burdinbidearen informazio irakurri ahal izango dugu. Abiapuntura iritsi aurretik, Errege etxeen aurrien ondotik pasa eta Iratiko Elurretako Ama Birjinaren ermita bisitatuko dugu. 1954ko abuztuan inauguratu zen. Pedro Lozano de Sotés eta Francis Bartolozzi artistek egindako barruko zein kanpoko mural ezagunak ditu, haraneko eguneroko bizitza eta lan tradizionalak irudikatzen dituztenak.


Urbeltza errekaren paraleloan zabaltzen den bidetik


Borda errekaren ertzean

El Cubo ur-jauzia

El Cubo ur-jauzia

Bidegurutzea

Pagadian murgilduz

Enborrak garraiatzeko kable-sistema

Argibide-taula

Errekaidorrako zubia

Pagadian maldan behera

Burdinbidearen arrastoak

Urbeltza erreka

Elurretako Ama Birjinaren ermita



2026(e)ko azaroaren 4(a), asteazkena

2026(e)ko urriaren 25(a), igandea

Udalatx eta Besaide

Powered by Wikiloc

 



Udala auzotik (Arrasate) abiatuta, Udalatxeko gailurrera, eta, ondoren, Besaidera eramango gaituen ibilbide zirkularra da segidan proposatzen dena. Ibilbideak ez du zailtasun tekniko handirik, baina gailurrerako azken zatiak arreta jartzea eskatzen du, ebakiren bat edo beste aurkituko baitugu. Euria edota lainoa egiten badu, kontuz ibili behar da, gailurraren amaieran eta jaitsieraren zati batean eremu karstikoa baitago, irristakorra bihur daitekeena eta orientazioa ere asko zaildu dezakeena.
 
Arrasaten dagoen Udala auzotik abiatuko gara. Bertan, aparkaleku handi bat eta Uxarte ostatua aurkituko ditugu. Errepidetik metro gutxi batzuk atzera egin, eta eskuinera bi bidezidor ikusiko ditugu, gorantz, lehenengo bidezidorra hartuko dugu. Ibilbidearen lehen zati honetan ia ez dugu seinalerik aurkituko; beraz, adi egongo gara GPSari edo aurkitzen ditugun mugarriei kasu eginez.
 
Udalatxeko gailurrerainoko igoerak ez du ia etenik ematen, eta nahikoa tente mantentzen da une oro. Pista-eremutik irten, eta, artadi-basoa atzean utzi ondoren, lur belartsu eta karstikoan sartuko gara. Igoera gogorraren ondoren, kanal belartsu batera igoko gara malda pixka bat leunduz. Ezkerrera, Kurtzebarriko tontorra utzita, aurrez aurre ikusiko dugun leporantz jarraituko dugu. Inguru honetan leize bat eta Jasokundearen santutegiaren hondakinak daude. Dirudienez, duela mende batzuk monje eremutarrak bizi ziren santutegian, XI. mendean. 
 
Azken zatia ertz zabal batetik doa, eta ez du inolako zailtasunik. Gailurrean gurutzea, postontzia eta orientazio-mahaia aurkituko ditugu. Euskal mendietako ikuspegia oso zabala eta ederra izan arren,  Anbototik Mugarraraino marrazten den mendilerroren ikuspegia aparta da, ikusgarria oso.
 
Gailurrari bizkarra eman eta ertzetik jaisten jarraituko dugu altuera galduz, eta, metro batzuk behera egin eta gero, Kobaundiko haitzulora iritsiko gara. Mendizaleentzat oso ezaguna da, haitzuloaren barrutik kanpora begiratzean Anbotoko ikuspegi panoramiko eta dotorea erakusten du, mihise baten modura. Gainera, euskal mitologiarekin lotura estua du, askok Mari jainkosaren bizilekuetako bat dela uste baitute.
 
Beherantz jarraituko dugu, Erdikoatxa eta Autxurrutxagane mendien magala zeharkatuz. Lur belartsu eta karstiko batetik igaro eta gero, arte kantauriarren eremua zeharkatuko dugu. Adi egon behar dugu mugarriz markatutako bidezidor zuzenetik jarraitzeko; izan ere, lainoaren, zoru irristakorraren eta lurraren ezaugarrien artean orientazioa zaildu egiten da. Azkenik, pista batera irtengo gara, eta, putzu baten ondotik igaro eta gero, ibilbidea erosoagoa egingo zaigu.
 
Aldapan behera bidegurutze batera jaitsiko gara, eta, Udala auzora doan bidea itzulerako utzita, aurrera jarraituko dugu. Eskuineko pistatik aurrera eginda, Yoshin Ogata japoniarrak egindako "Bizitza-iturria" izeneko eskultura dagoen lepora ailegatuko gara. Eskultura abangoardista eta abstraktua da. Segidan Besaideko gailurrera igoko gara, hildako mendizaleen monumentua dagoen lekura. Besaideko monumentua mendian hildako mendizaleen oroimenez eraikitako monumentua da, Araba, Bizkaia eta Gipuzkoa lurralde historikoen arteko mugarrian kokatua. Oroitzapenaren Eguneko Jaia iraileko hirugarren igandean ospatzen da, Besaidera igota. Euskal Mendizale Federazioak bultzatuta eraiki zen Luis Pueyo arkitektoaren diseinuari jarraituz. Mont Blancen hildako lau euskal mendizaleen tragediari erantzunez altxatu zuten. Azken urteetan narriatuta egon ostean, 2023an erabat zaharberritu eta konpondu zuten.
 
Aurreko bidegurutzera itzuli, eta, Besaideko iturrian trago bat hartu eta gero, aurrera egingo dugu.  Aurrerago, Udalara iristeko bi aukera ematen dituen bidegurutzera iritsiko gara: GR-121 edo PR-Gi 96.  Bata zein bestea aukeratuta, abiapuntura helduko gara, Udala auzora hain zuzen ere.


Udalatx Udala auzotik

Basotik ateratzen

Harkaiztian gora

Kurtzebarriren magaletik pasatzen

Mendi-leporantz

Santutegiaren aurriak eta Anboto

Udalatxeko gurutzea

Udalatxeko tontorra

Udalatxeko tontorrean Anboto gibelean

Udalatxeko orientazio mahaia

Udalatxeko buzoia

Maldan behera kobaundirantz

Maldan behera kobaundirantz

Anboto Kobaunditik

Putzua eta Anboto

Anboto pinu artean

Enbor arteko igaobidea

Yoshin Ogata japoniarrak egindako "Bizitza-iturria" izeneko eskultura 

Besaideko gailurrean dagoen hildako mendizaleen monumentua 

Besaidetik Durangaldeko mendien ikuspegi zabala

Besaideko iturria

Ibilaldiaren bukaeran indarrak berreskuratzen