Andelo hiri erromatarra

 

Xoxote eta Erlokurutz

 

Urraki, Beleku eta Illaun

Powered by Wikiloc

 

Hiru dira Urrakiko mendigunea osatzen duten mendiak. Altuena, iparraldean kokatuta dagoen  Urraki da, erdikoa, berriz, Beizama aldera amiltzen diren harkaitz-ebakien gainean dagoen Illaun, eta azkena, hiruetatik apalena den Belekuko tontorra. Ibilbide zirkular honek, Bidania-Goiatz herritik abiatu eta hiruak lotzen ditu. Bidean, Hernio-Gazume, Izarraitz Aralar, Aratz-Aizkorri eta Anbotoko ikuspegiez gozatzeko aukera izango dugu.

Bidaniako San Bartolome eliza

Udaletxea

Bidaniako San Bartolome elizaren aurreko plazatik atera, kontzeju jatetxearen ondotik pasa eta Goiatz aldera abiatuko gara. Agerre-Azpi etxadia zeharkatu, eta, Urrakira zuzentzen errepidera atera eta gero, gertu dagoen Goiatzera helduko gara. Andra Maria Jasokundearen elizaren parean, errepide nagusia utzi eta eskuinetik ateratzen den asfaltozko bidetik jarraituko dugu. Lizardi baserria atzean laga eta kanposantuaren ondora ailegatuko gara.

Bidania eta Hernio

Goiatz

Goiatz barreiatutik gora eginez, ukuilu eta bestelako itxituretan dauden abere mota desberdinak ikusiko ditugu. Bidegurutzean, ezkerretik egingo dugu aurrera, eta, Lete baserriaren ondora ailegatzean, bide zabala utzi eta eskuinetik zabaltzen den lurrezko bidetik igotzen jarraituko dugu. Bide tarte honetan, galtzada zaharraren arrastoak ikusiko ditugu. Altuera hartzen goazen heinean, Hernio-Gazume gailurreriaren eta Izarraitzeko mazizoaren ikuspegi zabala izango dugu.

Hernio eta Gazume

Hernio eta Gazume

Artadi ederren paraleloan marrazten den zementuzko pistak Urrakira doan errepidera eramango gaitu. Gertu dauden Otsabiaga baserriko aurrien ondotik jarraitu, Izpillaga baserria ezkerrera utzi eta lurrezko pistan barrena jarraituko dugu. Borda baten ondora ailegatzean basoan murgilduko gara. Aurrerago dagoen langa gurutzatu ondoren, lur eremu garbira aterako gara. Goran ikusiko dugun izeidi aldera igo eta gero, harresi txikiaren paraleloan jarraituko dugu. Hesia gainditu eta berehala, batere ikuspegirik ez duen Urrakiko tontorraren ondoan izango gara. Bi mendizaleen omenez, Tolosako Alpino Uzturre eta Oargui mendi elkarteek jarritako buzoiak ondo erakusten du tontorra zein den.

Urrakiko tontorra

Urrakiko tontorra

Izeiditik atera bezain pronto, Urrakiko erpin geodesikoaren ondora iritsiko gara. Xenda batek, pagadi txiki batzuk zeharkatu eta Loiztizabalgo lepora eramango gaitu. Illaun mendiaren magaletik hedatzen den lurrezko pistan barrena, langa bat pasa eta Beleku mendiarekin partekatzen duen Arrasateko lepora ailegatuko gara. Pinudian barneratu eta Belekura igotzen den bidezidorretik erraz igoko gara erpin geodesikoa dagoen lekuraino.

Belekuko tontorra

Tontorretik, igotako bidetik atzera egin eta Arrasateko lepora itzuliko gara. Hesi bat gainditu eta Illaungo tontorreraino igoko gara lur-eremu garbitik. Illaun II-ko trikuharriaren aurriak gertu. Gora ailegatzean hormigoizko gurutze  handi batek emango digu ongietorria. Tontor honetatik, Hernio-Gazume, Izarraitz, Aralar eta Aratz-Aizkorriko ikuspegiez gozatzeko aukera izango dugu.

Illaungo maldetan

Illaungo gurutzea 

Abiapuntura itzultzeko tenorean, mendiaren gandorretik segituko dugu, eta, hesi bat igaro  ostean, harresi txiki bata gaindituko dugu. Ikusgaitz den xenda batek beherago dagoen bide zabalera eramango gaitu, Altxonbidera hain zuzen ere. Transhumantziako bide honek (GR-35), Gipuzkoako lurraldea zeharkatzen du, kostaldea eta barnealdeko lurrak lotuz. Zarautzeko Iñurritza biotopo babestutik, Gipuzkoa eta Nafarroako mugan dagoen Lizarrustiraino hedatzen da, antzinako artzain-bideei jarraika. Marra zurigorriez balizatutako ibilbide honek Bidania-Goiatz herriraino eramango gaitu.

Bidania eta Hernioko gailurreria

Iriarte jauregia

Pinudia zeharkatu eta gero, altxonbidean zehar emeki-emeki galduko dugu altuera. Hasieran belaze artean zabaltzen den bide zabaletik egingo dugu aurrera eta gero, basoan murgildu eta errepidera aterako gara. Bidaniako teilatuen gainetik Hernioko tontorra nola  gailentzen den ikusirik, Labaka-Goena baserriaren ondora jaitsiko gara, idiak entrenatzen dituen Juanito Zizurkil pertsonaia bitxiaren etxe ondora. Metro batzuk beherago, errepide nagusira aterako gara, eta, Goiatz erreka gainditu ostean, abiapuntuan izango gara.

Behorbarroteko hagina

Powered by Wikiloc

 

2021ean, Gipuzkoako Foru Aldundiak Pagoetan dagoen haginen basoa ezagutzeko ibilbide berri bat prestatu zuen. Ibilbide horren bidez, inguru hauetara gerturatzen diren bisitariek, parkean dagoen haginen (Taxus baccata) populazio handiaz gain, konifero zein hostozabalen baso desberdinak ezagutzeko aukera izango du. Lan hau, Life Baccata proiektu europarrari esker burutu izan da.

 

San Esteban elizako arkupea

San Esteban elizako arkupea

Aiako aparkalekuaren ondoan dagoen Gurutze Santutxotik (Etxetxo) abiatu eta, San Esteban elizaren ondotik igaro eta gero, errepidera aterako gara. Bertatik metro batzuk ibili ondoren, Pagoetara zuzentzen den porlanezko pista hartuko dugu. Hirurehun bat metro bertatik egin, eta, lehen bidegurutzean, eskuinetik ateratzen den bide balizatua (SL-Gi 4003 eta PR-Gi 4001)  hartuko dugu. Metalezko ate bat igaro eta, errepidearen paraleloan zabaltzen den bidezidorrean zehar,  erraz egingo dugu aurrera.

Burnigurutzetako bidegurutzea

Burnikurutzetako behatokia

Gorabehera handirik gabe, Giltzarriturriko paraje hezeen ondotik pasa eta Burnigurutzeko bidegurutzera ailegatuko gara. Gertu dagoen izen bereko behatokitik parkearen eta kostaren ikuspegi ederrak izango ditugu. Bidegurutze honetan dauden bi norabideen artean edozein aukeratu dezakegu, ibilbidea zirkularra da eta. Ezkerrekoa utzi eta eskuinekoa hartuko dugu, bide seinale zuri eta berdeek erakutsiko diguten norabidean. Ibilbidearen zenbait tartetan egurrezko mailak jarri dira mendizalearen ibilera errazteko.

 

Sagastizabal baserria 

Egurrezko mailetatik igotzen

Baso ederrean zabaltzen den bide zabalak Sagastizabal baserriaren ondora eramango gaitu. GFAk 1956an, Foru Aldundiak Laurgaingo finkaren 500 hektarea erosi eta, hurrengo urtetan lur hauek basoberritu zituen arte, baserri honen inguruko lurrak lauagoak ziren, eta bertan, larreak, labore lurrak, baratzeak eta baserriari izena ematen dion sagastia zeuden. Horrela bakarrik ulertu daiteke baso trinko batean baserri honek duen kokapena. Baserria inguratu eta pistan barrena segituko dugu beste bidegurutze batekin topo egin arte. Aldapa txiki batek, itzulerako bidea erakutsiko digun beste bidegurutze batera eramango gaitu.

 

Elutsaundiko pagadia

Behorbarroteko hagina

Neberako Lizarra lepora doan bide balizatua (PR-Gi 4001) gure eskuinera utzita, ezkerretik marrazten den zidorretik jarraituko dugu Elutsaundiko pagadian barneratuz. Joan den mendeko 50eko hamarkadan, inguru honetako lur gehiena soilduta zegoen edo, behin eta berriz inausi egiten ziren zuhaitzak altxatzen ziren. Gerora, basoberritze politikak baso hauen biziberritzea ekarri zuen. Baso artean zabaltzen den bidetik berehala iritsiko gara Behorbarroteko haginaren ondora.

Behorbarroteko hagina

 

 “Behorren leku” honetako magaletan barreiatzen den basoa mistoa da. Bertakoak diren pago eta astigarrekin batera, izei gorria ikus daiteke, eta, horien guztien itzalpean bizirauten duten haginak ditugu. Paraje honetan espezie honetako ale bikain batzuk ikus  ditzakegu. Parkean ikusiko ditugun hagin populazioak gazteak dira oro har, hala ere, Iberiar penintsulan populazio dentsitate handienetakoa dela esan daiteke. Dentsitatea handia izan arren, Pagoetan espezie horretako hagin gehiago badaude ere, adinari eta tamainari dagokienez ez dago horrelako besterik, Behorbarroteko hagin honek 200 urte baino gehiago ditu.

Haginaren hostoak

 

Hagina (Taxus baccata) zuhaitz berezi eta ederra da. Oso mantso hazten da eta bizitza luzea izaten du eskuarki. Kasu batzuetan 20 metroko altuera izatera heldu badaiteke ere, askotan zuhaixkaren itxura izan ohi du. Bere egurra oso gogorra da eta historian zehar erabilera mota asko izan ditu. Penintsulako iparraldeko lurralde askotan, euskaldunak barne, hagina zuhaitz sakratutzat zuten eta gure herriko mitologiari lotuta egon da. Elezaharren arabera, euskal gerlariek erabiltzen zituzten geziak, haginetik ateratako pozoiez bustitzen zituzten eta preso hartu eta hil aurretik, zuhaitzaren fruituetatik lortzen zuten narkotikoa hartzen zutela esan ohi da.  

Sagastizabalgo elur-zuloa 

 

Sagastizabalgo elur-zuloa

Aiako hagin zahar hau atzean utzita, xendatik jarraituko dugu pista zabal batera jaitsiz. Kilometro erdi bat bete beharko dugu Sagastizabaleko pagadira heldu eta honetan dagoen elur-zuloaren ondora iristeko. Egitura hauek Euskal Herri osoan agertzen dira, baina izen desberdinez ezagutu ohi dira: elur-zulo, izoztegi, hormagune eta elurtegi. Hemen ikusiko dugun elur-zulo honek aspaldi galdu zuen bere estalkia, eta, orain ikus daitekeena egituraren oinarria besterik ez da. Zulo hauetan gordetzen zen elurrak luzaroan irauten zuen, batzuetan ekainera arte, eta beharren arabera, inguruan zeuden auzo eta herrietara eraman ohi zen.

 

Azkorteaitzeko faila

Azkorteaitzeko faila

Gure ondarearen parte den egitura berezia atzean laga eta beste kilometro bat bete beharko dugu Azkorteko haitza dagoen hagin basoaren ondora heltzeko. Haitzaren haustura nabarmena duen haitz hauetan, Pagoetako hagin-basorik garrantzitsuenetako ikusi ahal izango dugu, gune harritsuetan bizirauten duten tamaina eta adin desberdinetako haginak. Faila geologiko bereziaren azpitik jaitsi eta bidezidor balizatuak Burnigurutzeko bidegurutzera eramango gaitu. Abiapuntura itzultzeko tenorean, hasieran Aiatik honaino egindako bidetik beteko dugu.

 

Agorregiko burdinola

Powered by Wikiloc

 

Jatorrizko egurrezko egitura mantentzen duen XVIII. mendeko Iturraran baserriaren aurrean emango diogu hasiera ibilaldiari. Gertu dagoen aparkalekura jaitsiko gara lorategi botanikoko lorez eta zuhaixkez inguraturik. Aparkalekuaren ondotik ateratzen den bidezidor atsegin bat jarraituko dugu burdinazko bide-seinaleek erakusten duten norabidean.

Burdinazko seinalea

Atsedenlekua atzean utzi eta pista zabaletik altuera galtzen hasiko gara. Bihurgune batera ailegatzean, uhate bat zeharkatu eta lorategi botanikoaren lurrak utziko ditugu. Pago eta haritzen artean hedatzen den bide erosotik berehala iritsiko gara Agorregiko burdinola eta errotaren ondora.

Agorregiko burdinola

Euskal Herrian oso garrantzitsua izan zen energia hidraulikoaren erabilera Erdi Aroan eta garai horretakoak dira Agorria burdinolaren lehen erreferentzia historikoak. 1530 urtearen inguruan, Errenazimenduak ekarri zituen zenbait aurrerapenen aurrean lehiatu ezinak burdinolaren itxiera ekarri zuen. Gaur egungo instalazio hidraulikoa 1754an hasi zen eraikitzen eta bere jabea Joaquin Lardizabal Laurgaineko Jauna izan zen.

Agorregiko burdinola

Agorregikoa zen burdinola nagusia, eta, bertan lortzen zen burdina, beste burdinola txikietara eraman ohi zen lantzeko. Hiru ziren lanerako behar zituzten lehengaiak: burdin harria, egur-ikatza eta ura. Francisco Ibero arkitekto azpeitiarrak ibai arroaren ur baliabide urriak ahalik eta gehien aprobetxatzeko sistema iraultzaile bat diseinatu zuen. Bi kilometro inguruko luzera zuen ubide sare sistema bat antolatu zuen. Ubideak maila banatatik doaz eta Giltzarriturritik eta Mendierrekatik bildutako ura antepara bikoitzera heltzen zen ubideen bitartez.

Hauspoak sortutako sugarrak

1985ean hasi eta 1991n bukatu ziren birgaitze lanak, eta XVIII. mendearen erdialdera eraiki zeneko diseinuari jarraituz, martxan jartzea lortu zuten. Burdinola eta errotek osatzen duten multzoa, XVIII. mendeko burdingintza ulertzeko adibide bikaina da. Parketxeak, gaur egun,  bisita gidatuen bidez, aukera ematen du burdinola eta errota martxan ikusteko. Orain, ia 300 urte bezala, energia hidraulikoak higiarazten duen hauspo itzelak sua indartzearekin batera, mailu handi bat metala nola kolpatzen duen ikus daiteke, eta energia bera erabiliz, burdinolaren aurrean dagoen errota martxan jartzen da.

Agorregiko burdinola 

Burdinolarekin batera, lau dira multzoa osatzen duten errotak: Agorregi, Arginberri, Elordi eta Manterola.

Agorregiko errota

Arginberri errota 

Elordiko errota

Burdinola eta bere ondoan dagoen errotari bizkarra eman, eta, ibaiaren paraleloan zabaltzen den pistatik aurrera egingo dugu. Berehala Arginberri errotaren ondotik igaroko gara. Metro batzuk aurrerago Elordiko errota ikusiko dugu (90 m, 30 min). Agorregiko sarrera nagusia gurutzatu eta, bide zabal eta erosotik, egun txakurtegia den Manterola baserri eta burdinolaren hondarrak ezkerrean utziko ditugu. Txakurren zaunkak eta baserria atzean utziko ditugu aparkalekuraino jarraituz.

Iturraran baserria eta interpertazio zentroa

Lorategi botanikoko landarea

Lorategi botanikoko lore bat

Bertara ailegatu bezain pronto, ezkerrera egingo dugu bide balizatuaren marka zuri eta berdeek  erakusten diguten norabidean. Maldan gora marrazten den lurrezko bide zabaletik eroso beteko dugu bidearen hurrengo tartea. Aurrerago, Lukun atsedenlekutik datorren altxonbidearekin (GR-35) bat egingo dugu. Pistatik aurrera egin eta berehala, aldapa gogortu egiten da ibilera mantsotuz. Bidegurutze batera heltzean, lorategi botanikoan berriro sartzeko uhatea igaro eta minutu gutxi batzuk beranduago abiapuntuan izango gara.

Interpretazio Zentroko irudia

Adarra 2026

Powered by Wikiloc

Adarra mendia Urumea eta Leitzaran ibaien arroak banatzen dituen lehen tontor garrantzitsua da, Adarra-Mandoegi mendilerroaren mendebaldeko azken gailurra. Bere inguruan makina bat aztarna arkeologiko aurkitu izan dira eta horiek erakusten dute, historiaurretik gizakia bertan bizi izan dela. Gaur egun ere mendizale andana gerturatzen da bere tontorrera igotzeko, erakarpen berezia du, batik bat Urtatsean, Urteberriko lehen egunean mendizale asko egunsentia bertatik ikustera igotzen direnean. Antxon Iturriza idazleak, bere ·Historia testimonial del montañismo vasco” liburuetan jasota du, 1924an Fortunako bazkideek ohitura hori erabiltzen zutela, hots, tradizio hori Adarra mendian sortu zela.

Tontorrera igotzeko biderik erabiliena eta motzena Besabitik ateratzen dena da, baina bada beste bat geroz eta mendizale gehiagok erabiltzen dutena, Leitzarango haranetik abiatzen dena hain zuzen ere. Otietako Leitzaran Ibaiko bisitarien zentroaren goi aldean dagoen aparkalekutik abiatuko gara Plazaolako Tren-txikiaren arrastoan. XX. mendean martxan jarri zuten trenbide hau hasieran mineralak garraiatzeko erabili bazuten ere, gerora bidaiariak garraiatzeri ekin zion. 1953. urtean gertatu ziren uholdeen ondorioz, tunelak, zubiak eta abar suntsitu ondoren, trenaren azkena izan zen.
 

Aparkalekutik eskuinerantz joko dugu, Plazaolaren ibilbide zaharretik. 250 metro egin ondoren, basoko pista batera iritsiko gara, ezkerrera, eta handik igoko gara (Munttoko bidea). Pista hau gurdibide harriztatu zahar bat zen, eta Bistaeder baserrira sartu aurretik hasten da. Pista zabal eta nabarmenetik igoko gara beti, desbideratzeei kasurik egin gabe. Langa batetik igaro eta Idoiagako bordetara iritsiko gara. Ezkerrera doan pistatik jarraituko dugu, eta beste langa bat zeharkatuko dugu.
 

200 metro geroago, pista utzi eta ezkerrera dagoen bidezidor batetik igoko gara, Munttoko bidegurutzeraino. Bidegurutze horren ondoan monumentu megalitiko bat dago, Munttoko zista izenekoa. Hilobi-monumentu txiki bat da, trikuharria baino txikiagoa, bertikalean jarritako lau harlauzek eta estalki gisako bosgarren batek ixten duten kutxa modukoa. Hildakoen gorpuak eta horien errautsak biltzen zituzten.

Aurrera jarraitu eta Otietatik datorren pista zabalarekin bat egingo dugu. Kilometro pare bat aurrerago, Lapurzuloara helduko gara, aterpe moduko baten ondora. Pistarik igotzen segi eta berehala iritsiko gara Usobelartzako zutarri edo monolitoaren ondora. 1,5 metroko altuera du eta bertako pudingadun hareharriaz egina dago. Inguruan Usobelartzako zohikaztegia ikusi ahal izango dugu. Zohikaztegi bat istildutako leku bat da, lurzoruak ura drainatzea galarazten duten geruza iragazgaitzak dituelako. Bertan, landare-kondarren deskonposizioa oso motela da, eta horregatik sortzen da zohikaztegia edo landare-ikatza. Usabelartzakoa da Gipuzkoan dirauen zohikaztegi bakarra.

Zohikaztegiaren ondotik, pista utzi eta Oindoko magala igoko dugu berriro pistarekin bate egin arte. Erraz iritsiko gara Agerreko zabalera, monumentu megalitiko multzo bat kokatuta dagoen lekura. Adarra gertu izango dugu, baina merezi du lehenik Etenetako zutarrira gerturatzea. Eteneta I Adarra mendiko Agerreko zabala izeneko lepoan dagoen bi harrespilen multzoa da, horietako bat zutarri altu batekin batera. Harrespileko zutarri nagusiak 2,5 metroko garaiera du.

Igoerari amaiera emateko, eta, Adarrako tontorra zapaltzeko, aukera desberdinak ditugu. Aurrez aurre dagoen aldapa belartsu eta pikotik leporaino igo eta hortik tontorrera edo, eskuinetik aldapa leundu eta tontorrera igotzen den xenda txiki bat erabili. Silueta nahastezineko tontor bikoitz honi Agerre ere deitzen zaio, eta nola ez, bistak ikusgarriak dira begiratzen den lekura begira.